Czy model ESCO się opłaca?

Podstawą modelu ESCO jest umowa EPC (Energy Performance Contract), czyli kontrakt efektywności energetycznej, w której wynagrodzenie, odpowiedzialność lub gwarancje wykonawcy są powiązane z osiągnięciem uzgodnionego efektu energetycznego. W tym artykule skrót EPC oznacza Energy Performance Contract, czyli kontrakt efektywności energetycznej. Nie należy go mylić z EPC rozumianym jako Engineering, Procurement and Construction, czyli formułą realizacji inwestycji obejmującą projektowanie, dostawy i wykonawstwo.

Firma ESCO odpowiada nie tylko za dostawę technologii, ale również za przygotowanie analizy technicznej i energetycznej, opracowanie modelu bazowego zużycia energii, dobór rozwiązań, organizację finansowania oraz realizację i późniejszy monitoring efektów inwestycji. Bardzo istotnym elementem jest precyzyjne określenie tzw. baseline’u energetycznego, czyli referencyjnego poziomu zużycia energii przed modernizacją. Na tej podstawie wyliczane są przyszłe oszczędności oraz sposób rozliczania kontraktu. Takie umowy zawierane są najczęściej na okres od 5 do 15 lat, a rozliczenie opiera się na modelu podziału wygenerowanych oszczędności lub gwarancji osiągnięcia określonego efektu energetycznego.

Baseline powinien być nie tylko opisem historycznego zużycia energii, ale również modelem referencyjnym uwzględniającym czynniki wpływające na zużycie, takie jak wolumen produkcji, warunki pogodowe, godziny pracy, zmiany asortymentu i parametry procesu technologicznego.

Odpowiedź zależy przede wszystkim od rodzaju inwestycji, profilu zużycia energii oraz sytuacji finansowej przedsiębiorstwa. Model ESCO zwykle okazuje się korzystny wtedy, gdy:

• projekt generuje znaczące i powtarzalne oszczędności,
• efekt można zmierzyć i rozliczyć,
• instalacja będzie pracować stabilnie przez kilka lat,
• zakład nie chce lub nie może angażować własnego CAPEX,
• ryzyko techniczne jest istotne i warto je przenieść na partnera,
• projekt wymaga koordynacji wielu branż lub specjalistycznego know-how technologicznego.

Największą przewagą modelu ESCO jest możliwość realizacji inwestycji bez konieczności angażowania znacznych środków własnych. Dla wielu zakładów przemysłowych ma to duże znaczenie. Dodatkowo wdrożenie projektu w modelu ESCO ogranicza ryzyko technologiczne i operacyjne. Odpowiedzialność za prawidłowe działanie instalacji oraz osiągnięcie parametrów efektywnościowych spoczywa częściowo na partnerze ESCO. Nie oznacza to jednak, że ESCO zawsze będzie najbardziej opłacalnym rozwiązaniem.

Model ESCO może być również mniej atrakcyjny dla przedsiębiorstw dysponujących tanim kapitałem własnym lub preferencyjnym finansowaniem bankowym. W takim przypadku klasyczny kredyt inwestycyjny często okazuje się tańszy w całym cyklu życia projektu. W praktyce należy pamiętać, że firma ESCO uwzględnia w wynagrodzeniu:

• koszt pozyskania finansowania,
• koszt ryzyka,
• koszt utrzymania efektu,
• własną marżę operacyjną.

Z tego powodu całkowity koszt projektu w modelu ESCO może być wyższy niż przy samodzielnym finansowaniu inwestycji przez przedsiębiorstwo.

Model ESCO często porównywany jest z leasingiem, jednak oba podejścia różnią się fundamentalnie zarówno w konstrukcji finansowej, jak i w sposobie alokacji ryzyka. W leasingu przedsiębiorstwo finansuje konkretny środek trwały i spłaca go w formie rat, niezależnie od tego, czy inwestycja przynosi zakładane oszczędności energii lub poprawę efektywności operacyjnej. Leasingodawca nie bierze odpowiedzialności za efekty energetyczne instalacji ani za ich realną wydajność w warunkach pracy zakładu. Oznacza to, że całe ryzyko technologiczne, eksploatacyjne i ekonomiczne pozostaje po stronie użytkownika końcowego, który musi samodzielnie zapewnić prawidłowy dobór technologii oraz jej optymalną eksploatację.

W porównaniu z kredytem inwestycyjnym różnica dotyczy przede wszystkim struktury ryzyka i kosztu kapitału. Kredyt bankowy zazwyczaj zapewnia niższy koszt finansowania niż model ESCO, ponieważ bank nie angażuje się w ryzyko operacyjne projektu ani nie odpowiada za osiągnięcie efektów energetycznych. Cała odpowiedzialność za poprawność doboru technologii, realizację inwestycji oraz uzyskane oszczędności spoczywa na przedsiębiorstwie.

W modelu ESCO część tego ryzyka przejmuje partner technologiczny, który nie tylko finansuje lub współfinansuje inwestycję, ale również gwarantuje określony poziom oszczędności i odpowiada za ich weryfikację w całym okresie obowiązywania kontraktu. Z tego względu, mimo potencjalnie wyższego kosztu finansowania, ESCO może być korzystniejsze w przypadku projektów o wysokiej złożoności technicznej i niepewnym profilu oszczędności, gdzie wartość transferu ryzyka i gwarancji efektu energetycznego przewyższa różnicę w koszcie kapitału.

W modelu ESCO logika finansowania jest inna niż w przypadku kredytu czy leasingu, ponieważ przedmiotem kontraktu nie jest samo urządzenie, lecz osiągnięty efekt energetyczny wyrażony w postaci mierzalnych oszczędności. Wynagrodzenie firmy ESCO jest bezpośrednio powiązane z rzeczywistą redukcją zużycia energii względem uzgodnionego baseline’u, co oznacza, że część ryzyka związanego z efektywnością inwestycji przechodzi na wykonawcę projektu. W praktyce przy prostych inwestycjach, takich jak sprężarki czy systemy pomocnicze, inny model finansowania może być bardziej przewidywalny, natomiast ESCO znajduje zastosowanie przede wszystkim w projektach złożonych, gdzie integruje się wiele systemów technologicznych, a potencjał oszczędności wynika z optymalizacji całych procesów, a nie pojedynczego urządzenia.

Największym błędem w analizie modelu ESCO jest traktowanie go wyłącznie jako alternatywy dla kredytu lub leasingu, ponieważ w rzeczywistości jest to przede wszystkim narzędzie zarządzania ryzykiem energetycznym oraz mechanizm kontraktowania efektu energetycznego, a nie samego finansowania inwestycji. Oznacza to, że decyzja o wyborze ESCO powinna wynikać nie tyle z porównania kosztu kapitału, ile z oceny stabilności oszczędności energetycznych oraz możliwości ich wiarygodnego pomiaru w czasie.

Przed wdrożeniem projektu ESCO konieczne jest przeprowadzenie pogłębionej analizy obejmującej audyt energetyczny, profil zużycia energii w ujęciu czasowym, ocenę stabilności procesu produkcyjnego oraz identyfikację ryzyk technologicznych związanych z planowaną modernizacją. Równolegle należy wykonać porównanie dostępnych modeli finansowania, w tym kredytu inwestycyjnego, leasingu oraz formuły EPC, a także symulację przepływów pieniężnych uwzględniającą różne scenariusze cen energii, poziomu produkcji oraz sprawności instalacji. Dopiero zestawienie tych elementów pozwala ocenić realną opłacalność projektu w modelu ESCO.

Istotnym elementem, który często decyduje o powodzeniu lub niepowodzeniu projektu, jest sposób definiowania oszczędności w umowie. Istotne jest określenie poziomu bazowego zużycia energii, ponieważ wszelkie niejednoznaczności w jego definicji, szczególnie w zakresie zmian produkcji, warunków klimatycznych lub parametrów technologicznych, mogą prowadzić do rozbieżności w rozliczeniach pomiędzy inwestorem a wykonawcą. W praktyce dobrze przygotowany projekt ESCO powinien zawierać:

• metodologię pomiaru oszczędności,
• zasady waloryzacji cen energii,
• podział ryzyka operacyjnego,
• procedury serwisowe,
• gwarancje techniczne,
• mechanizmy rozliczeń przy zmianach produkcji.

Wszystko wskazuje na to, że znaczenie modelu ESCO będzie rosło. Wynika to z kilku równoległych trendów:

• rosnących kosztów energii,
• presji na redukcję emisji CO₂,
• konieczności modernizacji infrastruktury przemysłowej,
• ograniczeń budżetowych przedsiębiorstw,
• rozwoju rynku efektywności energetycznej.

Coraz większe znaczenie mają również wymagania raportowania ESG oraz konieczność dekarbonizacji przemysłu. Wiele przedsiębiorstw poszukuje obecnie modeli finansowania pozwalających realizować cele środowiskowe bez nadmiernego obciążania bilansu. Model ESCO może być skutecznym narzędziem realizacji takich projektów, pod warunkiem właściwego przygotowania inwestycji i realistycznego oszacowania potencjału oszczędności.

ESCO to nie tyle sposób finansowania, ile model realizacji inwestycji, w którym najważniejszy jest osiągnięty efekt w postaci realnych oszczędności energii. Jego skuteczność zależy od tego, czy można dobrze zmierzyć zużycie energii przed i po modernizacji oraz czy procesy w zakładzie są na tyle stabilne, żeby te oszczędności były powtarzalne i przewidywalne. W praktyce ESCO szczególnie dobrze sprawdza się w projektach o istotnej skali, stabilnym profilu pracy i mierzalnych oszczędnościach - zarówno w projektach złożonych technologicznie, jak i w prostszych modernizacjach, jeżeli efekt energetyczny jest wystarczająco duży i powtarzalny.

Warto pamiętać, że ESCO nie zawsze będzie najlepszym wyborem. W prostych inwestycjach albo tam, gdzie firma ma dostęp do taniego kredytu lub własnego budżetu inwestycyjnego, klasyczne finansowanie może być bardziej opłacalne. Dlatego decyzję o ESCO zawsze warto podejmować po analizie technicznej i finansowej, a nie tylko na podstawie porównania kosztu finansowania.