Zmiany w systemie białych certyfikatów i rola CROEF
System białych certyfikatów od lat jest jednym z najważniejszych narzędzi wspierających poprawę efektywności energetycznej w Polsce. W najbliższych latach czeka go jednak istotna przebudowa – zarówno organizacyjna, jak i systemowa. Jednym z najważniejszych elementów tej zmiany jest uruchomienie i rozszerzenie funkcjonowania Centralnego Rejestru Oszczędności Energii Finalnej (CROEF), który stanie się centralnym punktem raportowania i agregacji danych o oszczędnościach energii. Dla przedsiębiorców oznacza to nowe zasady, większą transparentność, ale także konieczność lepszego przygotowania projektów efektywnościowych.
Czym są białe certyfikaty i w jakim celu powstały?
Białe certyfikaty, czyli świadectwa efektywności energetycznej, zostały wprowadzone jako mechanizm rynkowy mający na celu stymulowanie inwestycji prowadzących do zmniejszenia zużycia energii finalnej. System ten opiera się na założeniu, że oszczędność energii jest pełnoprawnym „zasobem”, który można wycenić, potwierdzić i wprowadzić do obrotu.
Świadectwa są przyznawane za realizację przedsięwzięć poprawiających efektywność energetyczną, takich jak modernizacje instalacji, procesów technologicznych czy infrastruktury. Uzyskane certyfikaty mogą być następnie sprzedawane na Towarowej Giełdzie Energii lub wykorzystane do realizacji obowiązku efektywnościowego przez podmioty zobowiązane. W ten sposób system łączy cele środowiskowe z mechanizmami rynkowymi i finansowymi.
Dlaczego system białych certyfikatów ulega zmianie?
Zmiany planowane od 2026 roku wynikają przede wszystkim z konieczności dostosowania krajowych regulacji do unijnych celów w zakresie efektywności energetycznej oraz z potrzeby zwiększenia wiarygodności raportowanych oszczędności energii. Dotychczasowy model oparty na rozproszonych źródłach danych i dokumentacji audytowej okazał się niewystarczający z punktu widzenia realizacji krajowego celu oszczędności energii finalnej do 2030 roku. Nowy system ma zapewnić pełną identyfikowalność oszczędności – od programu wsparcia, przez konkretne przedsięwzięcie, aż po ich wpływ na krajowy bilans energii. W tym kontekście kluczową rolę odgrywa CROEF.
Czym jest Centralny Rejestr Oszczędności Energii Finalnej (CROEF)?
Centralny Rejestr Oszczędności Energii Finalnej (CROEF) to system teleinformatyczny służący do agregacji informacji na temat oszczędności energii finalnej uzyskanych u odbiorców końcowych w wyniku realizacji krajowych i unijnych programów wspierających efektywność energetyczną.
CROEF obejmuje oszczędności energii osiągnięte w okresie od 1 stycznia 2021 r. do 31 grudnia 2030 r., które są zaliczane do realizacji krajowego celu oszczędności energii finalnej. Rejestr nie służy przyznawaniu białych certyfikatów, lecz tworzy spójne i centralne źródło danych, które ma zapobiegać podwójnemu liczeniu oszczędności oraz zwiększać przejrzystość całego systemu.
Poza systemem białych certyfikatów CROEF obejmuje wyłącznie te programy i instrumenty finansowe, które zostały wprost wskazane w Obwieszczeniu Ministra Klimatu i Środowiska w sprawie wykazu programów i instrumentów finansowych dotyczących przedsięwzięć służących poprawie efektywności energetycznej u odbiorcy końcowego.
Kto ma obowiązek raportowania do CROEF?
Obowiązek raportowania do Centralnego Rejestru Oszczędności Energii Finalnej (CROEF) nie dotyczy wszystkich uczestników rynku. Dane do rejestru przekazują przede wszystkim instytucje, które wdrażają programy wsparcia służące poprawie efektywności energetycznej u odbiorców końcowych.
Do podmiotów objętych obowiązkiem raportowania należą w szczególności:
- instytucje zawierające umowy o dofinansowanie przedsięwzięć poprawiających efektywność energetyczną u odbiorcy końcowego (np. operatorzy programów wsparcia);
- organy publiczne realizujące instrumenty systemu efektywności energetycznej, w tym m.in. Prezes URE w zakresie przedsięwzięć objętych systemem świadectw efektywności energetycznej (tzw. białych certyfikatów).
Jednocześnie obowiązek raportowania nie dotyczy bezpośrednio przedsiębiorstw lub innych podmiotów realizujących inwestycje poprawiające efektywność energetyczną. Wnioskodawcy otrzymujący środki finansowe na realizację przedsięwzięcia nie są zobowiązani do samodzielnego przekazywania danych do rejestru – obowiązek ten spoczywa na instytucjach udzielających wsparcia.
Raportowaniu podlegają wyłącznie przedsięwzięcia realizowane w ramach programów i instrumentów finansowych wskazanych w obwieszczeniu Ministra Klimatu i Środowiska. Programy niewymienione w tym wykazie nie są objęte obowiązkiem raportowym.
Jakie przedsięwzięcia są ujmowane w CROEF?
Katalog przedsięwzięć kwalifikowanych do raportowania został określony w rozporządzeniu Ministra Klimatu i Środowiska i obejmuje m.in.:
- przedsięwzięcia termomodernizacyjne, remontowe i niskoemisyjne,
- modernizację lub wymianę oświetlenia, urządzeń, instalacji, sieci ciepłowniczych oraz napędów,
- odzysk energii w procesach przemysłowych,
- modernizację procesów technologicznych, produkcyjnych i informatycznych,
- ograniczanie strat energii na transformacji,
- działania ograniczające straty energii biernej,
- projekty infrastrukturalne związane z transportem publicznym,
- działania zmieniające zachowania odbiorców końcowych, w tym projekty edukacyjno-informacyjne.
Zakres ten pokazuje, że CROEF obejmuje zarówno klasyczne inwestycje techniczne, jak i działania miękkie, pod warunkiem, że prowadzą do mierzalnych oszczędności energii.
Jak będzie wyglądało składanie i rozpatrywanie wniosków o białe certyfikaty po zmianach?
Od 2026 roku proces składania i oceny wniosków o białe certyfikaty będzie w większym stopniu oparty na narzędziach cyfrowych oraz powiązany z centralnymi rejestrami danych. Kluczową zmianą będzie funkcjonowanie jednego spójnego ekosystemu informacyjnego, w którym dane z audytów, programów wsparcia i realizowanych przedsięwzięć będą weryfikowane pod kątem ich unikalności i zgodności.
Dla przedsiębiorców to oznacza większy nacisk na jakość audytów efektywności energetycznej, konieczność jednoznacznego wykazania, że dane oszczędności nie zostały już ujęte w innym programie oraz bardziej przewidywalny, ale też bardziej sformalizowany proces oceny wniosków. Choć CROEF nie jest narzędziem składania wniosków o białe certyfikaty, jego dane będą miały pośredni wpływ na proces decyzyjny, zwiększając spójność i przejrzystość całego systemu.
Co oznaczają zmiany dla przedsiębiorstw?
Dla przedsiębiorstw zmiany w systemie białych certyfikatów oznaczają przede wszystkim konieczność strategicznego podejścia do projektów efektywności energetycznej. Coraz większe znaczenie będzie miało planowanie inwestycji w kontekście dostępnych programów wsparcia, sposobu raportowania i stosowanej metodyki wyznaczania redukcji zużycia energii oraz możliwości kumulowania efektów energetycznych.
System staje się mniej uznaniowy, a bardziej oparty na danych i porównywalnych wskaźnikach. Dla dobrze przygotowanych projektów oznacza to większą przewidywalność i szybszą ścieżkę oceny, natomiast dla działań realizowanych ad hoc – wyższe ryzyko odrzucenia lub opóźnień.
Podsumowanie
Warto podkreślić, że wprowadzenie CROEF oraz planowane zmiany w systemie białych certyfikatów nie są jedynie korektą proceduralną, lecz elementem szerszej transformacji podejścia do efektywności energetycznej w Polsce. Państwo dąży do stworzenia spójnego, mierzalnego i możliwego do weryfikacji systemu rozliczania oszczędności energii, który pozwoli realnie ocenić postęp w realizacji krajowych i unijnych celów do 2030 roku. Z perspektywy administracji oznacza to większą kontrolę nad jakością danych, a z perspektywy rynku – ograniczenie ryzyka podwójnego raportowania tych samych efektów energetycznych.
Firmy planujące poprawę efektywności energetycznej będą musiały sprostać wyzwaniom wcześniejszego planowania inwestycji, lepszego przygotowania dokumentacji oraz świadomego wyboru ścieżki wsparcia – zarówno pod kątem białych certyfikatów, jak i programów finansowych objętych raportowaniem do CROEF. Jednocześnie rosnąca przejrzystość systemu może sprzyjać podmiotom, które traktują efektywność energetyczną jako element długoterminowej strategii operacyjnej i emisyjnej, a nie jednorazowe działanie inwestycyjne. W nowym modelu przewagę zyskają projekty dobrze udokumentowane, spójne i o jasno wykazanych efektach energetycznych.
