Czym jest toe - tona oleju ekwiwalentnego
W obszarze efektywności energetycznej oraz systemu białych certyfikatów regularnie pojawia się pojęcie toe (lub TOE). Dla przedsiębiorstw przemysłowych realizujących inwestycje ograniczające zużycie energii jest to jedna z najważniejszych jednostek wykorzystywanych do oceny efektów przedsięwzięć proefektywnościowych. To właśnie w toe wyrażane są oszczędności energii stanowiące podstawę do uzyskania świadectw efektywności energetycznej, czyli tzw. białych certyfikatów. Mimo że termin ten funkcjonuje w dokumentacji technicznej, audytach efektywności energetycznej i regulacjach prawnych od wielu lat, w praktyce wiele osób nie ma pewności czym dokładnie jest toe, dlaczego wykorzystuje się właśnie tę jednostkę oraz jaka jest jej realna wartość ekonomiczna w systemie białych certyfikatów.
Co oznacza toe?
Toe to skrót od angielskiego określenia tonne of oil equivalent, czyli tona oleju ekwiwalentnego. Jest to umowna jednostka energii służąca do porównywania różnych nośników energii poprzez odniesienie ich do ilości energii zawartej w jednej tonie ropy naftowej. Toe pozwala sprowadzić do wspólnego mianownika energię elektryczną, gaz ziemny, ciepło technologiczne, parę, paliwa stałe czy energię odnawialną. Dzięki temu możliwe jest jednolite liczenie efektów energetycznych niezależnie od rodzaju medium wykorzystywanego w zakładzie przemysłowym.
1 toe odpowiada:
- około 41,868 GJ energii,
- około 11,63 MWh,
- około 1000 m3 gazu ziemnego wysokometanowego, ale dokładna wartość zależy od parametrów jakościowych gazu i sposobu rozliczania energii,
- około 1 tonie ropy naftowej o określonej wartości opałowej.
W uproszczeniu można przyjąć, że toe stanowi uniwersalną jednostkę służącą do opisu ilości energii lub oszczędności energii.
Dlaczego w efektywności energetycznej stosuje się toe?
Wykorzystanie toe wynika przede wszystkim z potrzeby standaryzacji. Zakłady przemysłowe korzystają z wielu różnych nośników energii, których bezpośrednie porównanie byłoby trudne. Przykładowo:
- energia elektryczna rozliczana jest w MWh,
- gaz ziemny w m3 lub kWh,
- para technologiczna w GJ,
- paliwa stałe w tonach,
- chłód technologiczny często w MWh chłodu.
Bez wspólnej jednostki porównawczej ocena rzeczywistego efektu energetycznego różnych przedsięwzięć byłaby utrudniona i często niejednoznaczna. Toe pozwala sprowadzić do jednego mianownika oszczędności energii osiągane dzięki wykorzystaniu różnych nośników energetycznych, takich jak energia elektryczna, gaz ziemny, ciepło technologiczne czy paliwa stałe.
Dzięki toe możliwe jest porównywanie projektów efektywnościowych realizowanych w różnych branżach i technologiach, a także prowadzenie analiz ekonomicznych oraz wyceny efektów energetycznych. Jednostka toe wykorzystywana jest na przykład w analizach statystycznych, raportowaniu efektów ESG i dekarbonizacyjnych oraz przy rozliczaniu systemów wsparcia, w tym białych certyfikatów. Z tego względu toe stosowane jest zarówno przez Urząd Regulacji Energetyki, jak i przez Komisję Europejską, Międzynarodową Agencję Energetyczną oraz instytucje finansujące inwestycje energetyczne.
Toe i białe certyfikaty – co je łączy?
W systemie białych certyfikatów toe stanowi podstawową jednostkę określającą wielkość oszczędności energii finalnej osiąganej dzięki realizacji przedsięwzięcia proefektywnościowego. Białe certyfikaty są świadectwami efektywności energetycznej przyznawanymi za działania prowadzące do zmniejszenia zużycia energii. Warunkiem uzyskania świadectw efektywności energetycznej jest wykazanie określonego poziomu oszczędności energii. Właśnie tutaj wykorzystywana jest jednostka toe.
Wartość przedsięwzięcia liczona jest jako średnioroczna oszczędność energii finalnej wyrażona w TOE. Im większa oszczędność, tym większa liczba przyznanych praw majątkowych wynikających z białych certyfikatów. Przykładowo:
- projekt generujący oszczędność 100 toe rocznie może otrzymać jednorazowo świadectwa odpowiadające 100 tonom oleju ekwiwalentnego,
- projekt generujący 1000 toe posiada dziesięciokrotnie większy potencjał wsparcia.
Minimalny próg uprawniający do ubiegania się o białe certyfikaty wynosi obecnie 10 TOE średniorocznej oszczędności energii finalnej.
W jaki sposób oblicza się toe?
Wartość toe wyliczana jest na podstawie współczynników konwersji określonych w rozporządzeniach oraz dokumentacji URE (Urzędu Regulacji Energetyki). To przeliczenie rzeczywistej oszczędności energii na energię finalną.
1 TOE = 41,868 GJ = 11,63 MWh
Oznacza to, że aby obliczyć wartość TOE, należy podzielić ilość energii przez odpowiedni współczynnik przeliczeniowy. W przypadku białych certyfikatów obliczenia odnoszą się do oszczędności energii finalnej osiąganej dzięki realizacji konkretnego przedsięwzięcia proefektywnościowego. Najpierw określa się więc rzeczywiste zmniejszenie zużycia energii, a następnie przelicza uzyskany efekt na toe przy użyciu współczynników konwersji.
Ile kosztuje 1 toe w systemie białych certyfikatów?
Sama jednostka toe nie ma ceny rynkowej. Wartość ekonomiczną ma prawo majątkowe wynikające ze świadectwa efektywności energetycznej, którego jednostką rozliczeniową jest toe (dalej umownie wartość w odniesieniu do 1 toe).
Cena ta zmienia się rynkowo i zależy między innymi od podaży świadectw efektywności energetycznej, poziomu obowiązku efektywnościowego, sytuacji na rynku energii oraz aktywności podmiotów zobowiązanych.
W latach 2023-2025 wartość 1 toe w systemie białych certyfikatów (cena praw majątkowych PMEF_F) najczęściej mieściła się w przedziale od około 2000-3000 zł za toe. W okresach zwiększonego popytu ceny mogły być jeszcze wyższe. Z perspektywy przedsiębiorstw przemysłowych TOE nie jest więc wyłącznie jednostką techniczną, ale również bezpośrednim miernikiem potencjalnych korzyści finansowych.
Podsumowanie
Toe, czyli tona oleju ekwiwalentnego, jest uniwersalną jednostką energii stosowaną do porównywania różnych nośników energetycznych oraz oceny efektów przedsięwzięć proefektywnościowych. W systemie białych certyfikatów pełni ważną rolę, ponieważ to właśnie w toe wyrażana jest wielkość oszczędności energii stanowiąca podstawę przyznawania świadectw efektywności energetycznej.
W praktyce toe umożliwia nie tylko techniczne porównywanie projektów, ale również określenie ich wartości ekonomicznej. Przy obecnych cenach praw majątkowych nawet kilkadziesiąt toe może oznaczać znaczące dodatkowe przychody dla przedsiębiorstwa. Wraz ze wzrostem znaczenia efektywności energetycznej i dekarbonizacji przemysłu toe pozostanie jedną z jednostek, które warto znać i liczyć.
